WIEJSKA ZAGRODA

NASZE ZWIERZĘTA ALFABETYCZNIE

Czubatka polska miniaturowa łac. Gallus gallus domesticus

Opis : Jest jedną z najstarszych ras kur pochodzących z Polski. Ptaki te pierwotnie przybyły prawdopodobnie z południowej Rosji, skąd razem z ludami koczowniczymi przywędrowały na tereny naszego kraju. Następnie trafiły również do Włoch, Niemiec, Holandii i Anglii. W trzech ostatnich wyżej wymienionych krajach zostały uszlachetnione. Bardzo chętnie hodowane były w Polsce, stanowiąc jednocześnie nieodłączny element krajobrazu na wsiach i we dworach. Przodkowie tej rasy występują do dzisiaj w niewiele zmienionej formie pod nazwą Czubatka staropolska, niestety jest już ich niewiele. Wersja miniaturowa została wyhodowana w Anglii pod koniec XIX w. Dawniej przez setki lat wszystkie kury czubate w całej Europie nazywane były „polskimi”. Zmieniło się to podczas kongresu hodowców w Dreźnie w 1869 r., kiedy Polski nie było na mapie świata. Przegłosowano wówczas, że wszystkie rasy kur czubatych powinny mieć swoje nazwy. Natomiast te odmiany, które posiadają czub, brak grzebienia i brodę nazwano Paduaner, czyli kury Padewskie, dlatego jeszcze czasem spotkać można taką nazwę. Mimo tej próby zmiany, kierowanej być może interesem politycznym, kury te na całym świecie (z wyjątkiem kilku krajów) nazywane są nieprzerwanie Czubatkami polskimi.

Czubatka polska jest typową rasą wystawową, bez większego znaczenia w gospodarce. Są to ptaki łagodne, czujne i dosyć płochliwe, ale wyróżniające się sporym temperamentem. Z zewnątrz charakteryzuje je przede wszystkim, jak sama nazwa wskazuje, dość duży czub z piór na głowie, brak grzebienia, wąsy i broda (istnieje również odmiana bezbroda). Ze względu na bogate upierzenie bardzo dobrze przystosowana jest do środkowoeuropejskich warunków klimatycznych, należy tylko pamiętać, że rasa ta źle znosi wilgoć. Występuje w ubarwieniu białym, czarnym, złotym, srebrnym, niebieskim, jastrzębiatym, zółto-białym, biało-złotym i kuropatwianym. Pojawiło się jeszcze klika odmian barwnych, ale nie zostały jeszcze uznane. Podstawowym pokarmem dla czubatek jest pszenica i specjalny granulat dla kur, a dla uzupełnienia diety cyklicznie należy podawać marchew, cebulę, dynię, jabłka, zielonkę i wodę do picia z witaminami. Zalicza się je do ras typu lekkiego o szlachetnym i eleganckim wyglądzie. Pod względem wielkości dzielą się na standardowe i miniaturowe. W wersji standardowej samiec waży w przedziale 2-2,5 kg, samica 1,5-2 kg i znosi około 120 jaj rocznie. W odmianie miniaturowej masa samca wynosi ok. 0,9 kg, a samicy 0,8 kg, która składa rocznie ok. 100 jaj. Od kilkunastu lat popularność czubatek w Polsce nieustannie wzrasta, do czego przyczynił się również, dzięki wielu staraniom, Klub Czubatki Polskiej.

Indyk domowy łac. Meleagris gallopavo gallopavo var. domesticus

Opis : Ptak hodowlany z rodziny kurowatych, hodowany na całym świecie. Stanowi formę udomowioną indyka zwyczajnego. Długość ciała samców waha się pomiędzy 100-125 cm, a masa 5-11,2 kg, długość ciała samic: 76-95 cm, masa 2,2-4,2 kg. Upierzenie samca jest ciemne, pokryte biało-brązowym prążkowaniem, a głowa i szyja pokryte są charakterystycznymi brodawkami. Posiada dobrze wykształcone korale i grzebień przybierające kolory od niebieskiego i czerwonego po niemal biały. Samice są mniejsze i mniej kontrastowe w upierzeniu. Odżywiają się głównie roślinami, niekiedy dietę uzupełniają drobne zwierzęta.

Koza karłowata łac. Capra hircus

Opis : Kozy karłowate, zwane również miniaturowymi, pochodzą z Azji, gdzie zostały udomowione około 10 tys. lat temu. Stamtąd przywędrowały przez Egipt do Afryki Zachodniej i Centralnej, gdzie zamieszkiwały lasy tropikalne i wilgotne stepy. Jest to rasa wszechstronnie użytkowa z przeznaczeniem na mleko i mięso. Wysuszone odchody używano także jako materiał opałowy. Rasa ta jest wytrzymała i odporna na zmienne warunki klimatyczne. Ze względu na bardzo łagodny temperament oraz łatwą hodowlę coraz częściej spotyka się je w gospodarstwach agroturystycznych i w chowie amatorskim, można również bez obaw przebywać między nimi na wybiegu. Przy tym są  aktywne, chętne do zabawy i bardzo ciekawskie. Wysokość w kłębie wynosi 40-50 cm,  waga około 25 kg. Mają bardzo krótkie rogi, zdarzają się również osobniki bezrogie. Występuje w wielu odmianach barwnych. Charakteryzuje się dużą zdolnością przystosowawczą oraz bardzo dobrym wykorzystywaniem pokarmu, dzięki czemu można hodować je w trudnych warunkach oraz na terenach ubogich w roślinność. Bardzo dobrze sprawdzają się jako naturalne kosiarki terenów trawiastych bądź nieużytków. W karmieniu stosuje się głównie siano, owies oraz gotowy granulat przygotowany specjalnie dla kóz. Należy również pamiętać o świeżej wodzie oraz lizawkach solnych.

Ciąża u kóz karłowatych trwa około 5 miesięcy, a rodzą się przeważnie bliźnięta. Dojrzałość płciową osiągają już przed osiągnięciem pierwszego roku życia. Przeciętny wiek kozy karłowatej wynosi 10-15 lat. W środowisku naturalnym już nie występuje.

Ciekawostką jest fakt, że to właśnie koza, przez swoją ciekawość, odkryła krzak dziko rosnącego kawowca na pastwiskach w starożytnej Etiopii.

Koza Karpacka

Opis : Koza karpacka jest rasą polską, wszechstronnie użytkową z przeznaczeniem głównie na mleko, które wykorzystywano również do wyrobu serów, oraz mięso. W latach 30-tych ubiegłego wieku były jeszcze powszechnie hodowane na Pogórzu Karpackim. Z biegiem lat w górach zaczęły pojawiać się nowe wydajniejsze rasy powodując stopniowy zanik występowania kóz karpackich. W 2005 roku odnaleziono ostatnie dwa gospodarstwa, w których jeszcze hodowano kozy karpackie. Odkupiono je wraz z przychówkiem i umieszczono w Zakładzie Doświadczalnym Instytutu Zootechniki Państwowego Instytutu Badawczego w Odrzechowej w celu odtworzenia rasy. W 2006 roku dołączyło  do stada jeszcze 9 kóz i 1 kozioł, które przybyły z Ogrodu Zoologicznego we Wrocławiu. Dzięki tym staraniom w 2012 roku liczba matek w stadzie wynosiła 40 sztuk.  Kozy te charakteryzują się dużą odpornością, zdrowotnością, długowiecznością oraz bardzo dobrą plennością. Potrafią doskonale dostosować się do trudnych warunków środowiskowych, na pastwisku wystarczy im wiata, która uchroni je przed wiatrem i deszczem. Dodatkowo nie są wybredne w żywieniu. Do karmienia wykorzystuje się zielonkę, siano, marchewkę, granulat dla przeżuwaczy, gnieciony owies czy suchy chleb. Obie płcie posiadają rogi, u kozłów wyrastają potężne i rozłożyste z wyraźnym spiralnym skrętem, natomiast u kóz są cienkie i zagięte ku tyłowi. W okresie 8 miesięcznej laktacji dają około 400-500 kg mleka o zawartości 4% tłuszczu. Jest to wynik o 50-60% mniejszy w porównaniu do tzw. ras szlachetnych, np. rasa saaneńska, toggenburska, alpejska francuska, biała szlachetna niemiecka czy krajowa rasa biała uszlachetniona. Mleko kozie uchodzi za bardzo zdrowe, podaje się je dzieciom, używane jest również jako lek przy różnego rodzaju chorobach płuc. Plusem jest fakt, że w mleku tym charakterystyczny kozi zapach jest prawie niewyczuwalny. Według przyjętego wzorca rasy wysokość w kłębie kóz wynosi 45-55 cm, natomiast u kozłów waha się w przedziale 55-60 cm, przy masie samic 40-45 kg, a samców 45-50 kg. Charakteryzują się białym umaszczeniem, półdługą sierścią dorastającą u kozłów do 30 cm długości, a u kóz 20 cm, długą brodą i grzywą. Zimą okrywa poprzerastana jest włosem puchowym. Odmiany barwne występują powszechnie w Rumunii, na Słowacji i Ukrainie.

Ciąża u kóz wynosi około 150 dni. Nowo narodzone koźlęta już po kilkunastu minutach są w stanie wstać o własnych siłach, utrzymując się ledwo na nogach, instynktownie, w pierwszej kolejności szukają mleka u matki. Po jednym dniu są już bardzo sprawne. Dojrzałość płciową osiągają w pierwszym roku życia, z zastrzeżeniem, że waga ich musi wynosić 75% masy kozy dorosłej.

Niegdyś, szczególnie w okresie wojennym, kozy ratowały ludzi przed śmiercią z niedożywienia. Przy skromnym i niewybrednym posiłku koza potrafi dać około jednego litra tłustego i pożywnego mleka dziennie.

Królik domowy łac. Oryctolagus cuniculus f. Domesticus

Pochodzi od dzikiego królika europejskiego (Oryctolagus cuniculus). Jego naturalnym terenem występowania była Europa i Afryka Północna. Zaliczany jest do zajęczaków, jednak czasem mylnie klasyfikowany do gryzoni. Udomowiony został w Hiszpanii, skąd trafił później na tereny cesarstwa rzymskiego. Rzymianie od I w. p.n.e. zaczęli hodować dzikie króliki dla mięsa i futra na specjalnie przygotowanych obszarach zwanych laporariami (były to duże tereny porośnięte zaroślami i otoczone murem). Chociaż istnieje również pogląd, że rzeczywiste oswojenie królików rozpoczęto w średniowieczu w opactwach, gdzie po raz pierwszy użyto klatek do ich hodowli.  Zauważono, że bardzo dobrze rozmnażają się w niewoli, dlatego trzymano je w coraz mniejszych pomieszczeniach. Od XVI wieku popularność chowu królików znacznie się rozwinęła. Starano się uzyskać nowe rasy charakteryzujące się większą wagą i spokojniejszym zachowaniem. Pod koniec XVIII wieku pojawiły się króliki długowłose, w celu uzyskania wełny, takie jak angory i barany, czyli króliki z oklapniętymi uszami. Hodowla królików do towarzystwa zaczęła się w XIX wieku, wtedy to powstały również rasy miniaturowe. Obecnie wykorzystywane są również w laboratoriach do celów medycznych, takich jak produkcja szczepionek czy przeciwciał. Badania te przyczyniają się też do zapobiegania wielu groźnych chorób m.in. takich jak nowotwory i cukrzyca.

Króliki charakteryzują się długimi uszami, które umożliwiają im lepszy słuch oraz biorą udział w termoregulacji ciała. Oczy umożliwiają im widzenie nawet w ciemnościach, do tego mają również bardzo dobry węch. Ciekawostką jest, że u królików dwa górne siekacze nie są ustawione obok siebie tylko jeden z drugim. Natomiast siekacze dolne i górne ciągle rosną, dlatego ścierają się wzajemnie. Ich podstawowym pokarmem jest siano i powinny mieć do niego dostęp całą dobę. W ciągu dnia potrafią żerować 60-80 razy, a czas posiłku trwa około 1 minuty. Dieta uzupełniana może być owsem, warzywami okopowymi, m.in. marchewką, specjalnym granulatem, a w sezonie zielonką, kapustą, czasem gałązkami drzew i krzewów owocowych. Należy pamiętać o tym, żeby miały zawsze świeżą wodę. W razie niebezpieczeństwa tylnymi łapami uderzają o ziemię, a następnie szybko chowają się do nory o głębokości nawet 3 m. Króliki żyją od od 6 do 8 lat. Dojrzałość płciową osiągają już w wieku 4-8 miesięcy. Ciąża trwa 31-32 dni. Młode rodzą się nieowłosione i ślepe, sierść zaczyna im wyrastać po 3 dniach, a oczy otwierają po 10-12 dniach. W tej chwili na świecie wyróżnia się ponad 100 ras królików. Najmniejsze nie ważą nawet 1 kg, natomiast największą żyjącą rasą na świecie jest Flemish Giant – olbrzym belgijski ważący ponad 9 kg, czasem nawet masa jego dochodzi do 11 kg.

Introdukowane zostały w wielu miejscach na świecie. W Australii i Nowej Zelandii w pewnym momencie stanowiły prawdziwą plagę, ponieważ nie posiadały tam naturalnych wrogów i bardzo szybko się rozmnożyły.

Kuc Szetlandzki opis: Equus caballus

Są to niewysokie koniki mierzące do 107 cm wzrostu w kłębie (jedna z najmniejszy ras kuców na świecie), które zamieszkują Wyspy Szetlandzkie, tereny położone na północ od Wielkiej Brytanii. Uważa się, że rasa pochodzi w prostej lini od kuca celtyckiego, a jej historia sięga 2500 lat wstecz. Kuce szetlandzkie uległy procesowi skarłowacienia w wyniku surowych warunków klimatycznych w jakich żyły przez setki lat. Niegdyś wykorzytywane były w kopalniach, transporcie i w pracach na roli. W 1847 roku wydano zakaza zatrudniania dzieci i kobiet w górnictwie, wówczas nastąpił wzrost roli kuców szetlandzkich w kopalniach. Zwożono je na dół i już nie wracały na powierzchnię. W 1957 roku w górnictwie pracowało ich jeszcze 11 tys. Wypas ich od wieków odbywa się cały rok na dworze, bez stajni, czasem jedynie szukają schronienia od silnego sztormowego wiatru. W trudnych warunkach klimatycznych i bytowych rodzą się, żyją i umierają pod gołym niebem. Dzięki temu są bardzo silne, wytrzymałe, odporne na choroby i długowieczne. W procesie ewolucji nabrały umiejętności magazynowania zapasów tłuszczu. Mimo niskiego wzrostu są w stanie przewieźć jeźdźca o wadze przeciętnego mężczyzny na dystansie 30 km.  Nie sprawiają żadnych kłopotów w hodowli, uchodzą za bardzo tanie w utrzymaniu, ich wymagania żywieniowe nie są duże, ale mają ogromny apetyt. Oprócz tego wyróżniają się cierpliwym, spokojnym i łagodnym charakterem. Z powodu szeregu zalet kuce szetlandzkie wybierane są przez początkujących jeźdźców (głównie dzieci). Wiele światowej sławy gwiazd w jeździectwie zaczynało swoją naukę od tych właśnie koników. Przez dorosłych używane są również w sportach zaprzęgowych. Wykorzystywane są również jako zwierzęta do towarzystwa. Żyją ponad 25 lat.

W 1890 roku założono w Wielkiej Brytanii księgę stadną, w której rejestrowane są wszystkie rasowe kucyki szetlandzkie, natomiast sto lat później powstał Międzynarodowy Komitet ds. Hodowli Kuców Szetlandzkich, koordynujący hodowców na całym świecie, którego członkiem jest również Polskie Towarzystwo Kucy Szetlandzkich.

Kura hamburska łac. Gallus gallus domesticus

Jest to jedna z najstarszych ras kur. Do jej powstania przyczynili się hodowcy z Niemiec, Holandii, Anglii i Włoch, gdzie znajdują się źródła opisów tej rasy z XVI wieku. Wiele opisów wskazuje również, że pochodzą z Turcji, a stamtąd dotarły do Niemiec, gdzie otrzymały nazwę. Z portu w Hamburgu zostały przewiezione do Anglii, tam również powstała pod koniec XIX wieku wersja miniaturowa. Trudno jest dzisiaj ustalić z którego konkretnie kraju pochodzi ta ciekawa rasa. Koguty w swym upierzeniu są bardzo podobne do kur. Początkowo trzymane były jedynie dla użyteczności nieśnej, która wynosi około 160 jaj w ciągu roku, potem doceniono ich elegancki i szlachetny wygląd. Jednocześnie w budowie jest drobna oraz lekka. Kury hamburskie charakteryzują się tym, że są bardzo żywe i aktywne, do tego wytrzymałe i zahartowane. Jeżeli posiadają dostęp do swobodnego wybiegu niosą się dość regularnie i są bardzo płodne. Karmić można je zielonkami, nasionami zbóż, kukurydzy czy specjalnie przygotowanym, kompleksowym granulatem. Niewątpliwie jest to rasa posiadająca wiele zalet gospodarskich. Masa kogutów wynosi 2-2,5 kg, natomiast kur 1,5-2 kg. Występuje w wielu odmianach barwnych, ale najpopularniejsza jest srebrna, czarno nakrapiana.

Osioł domowy łac. Equus asinus

Osioł został udomowiono około 6000 lat temu w Dolinie Nilu, skąd dotarł do krajów arabskich i Azji Mniejszej. Obecnie hodowany jest na całym świecie jako zwierzę juczne, pociągowe, pod wierzch (głównie w słabo rozwiniętych krajach), a od niedawna także do onoterapii (odmiana hipoterapii). Jest zwierzęciem terytorialnym. Wyróżnia się spokojnym charakterem, jest przyjazny, ostrożny, inteligentny, ciekawski, czasem bywa uparty, ale mimo wszystko chętny do nauki. Jego upór wynika często też ze zdolności przewidywania, ponieważ zwierzę to ma bardzo dobrą pamięć, poza tym przeładowany, dbając o własne zdrowie, bezpieczeństwo i komfort nie pójdzie dalej dopóki nie zostanie częściowo odciążony. Na zachowanie osła należy uważać tylko w czasie ruji, ponieważ może wtedy być agresywny. Samce w tym czasie głośno ryczą demonstrując swoją przewagę. Ciąża u osłów trwa 12 miesięcy, miesiąc dłużej niż u koni. Samica rodzi zwykle jedno źrebię, które karmi przez 6-9 miesięcy. Młode powinno towarzyszyć matce około roku, wcześniejsze odłączenie źrebiąt jest przyczyną późniejszych kłopotów przy układaniu i problemów ogólno wychowawczych. Dojrzałość płciową osiągają po upływie 2-2,5 lat. Osioł jest zwierzęciem niezwykle wytrzymałym i odpornym na niekorzystne warunki bytowe. Bardzo dobrze znosi upały i brak wody, poza tym ma niskie wymagania pokarmowe. Odżywia się głównie trawą, korą, gałęziami drzew i krzewów. W hodowli jadłospis uzupełniany jest sianem, słomą, specjalnym granulatem i lizawkami solnymi. Umaszczenie osła zależne jest od rasy, podobnie jak wysokość w kłębie, która wacha się od 80 do 150 cm. Według danych z 2006 roku całkowita liczba światowej populacji osła domowego wynosi 41 milionów, w której zawiera się ponad 180 ras, z czego najwięcej hoduje się ich w Azji, Afryce, Ameryce Południowej i Karaibach.

Żyjący jeszcze w stanie dzikim osioł afrykański (Equus africanus), którego liczbę szacuje się na około 200 osobników zamieszkuje obszary pustynne i półpustynne. Wyróżnia się dwa podgatunki, do których należy osioł somalijski (Equus africanus somalicus), występujący na Półwyspie Somalijskim i Etiopii oraz osioł nubijski (Equus africanus africanus) zamieszkujący Egipt i Sudan. Trzeci już wymarły podgatunek Equus africanus atlanticus żył w Afryce Północnej. Osły na wolności żyją w stadach liczących 10-15 osobników, na czele których stoją zwykle najbardziej doświadczone oślice. Zamieszkują głównie górskie pustynie i półpustynie. W warunkach naturalnych dożywają około 28 lat, w niewoli natomiast mogą osiągnąć wiek nawet 45 lat.

Mięso z osła wykorzystywane jest jako tradycyjny, podstawowy składnik salami, jednak w ostatnim czasie zaprzestaje się hodowli osłów w tym celu. Obecnie głównym składnikiem salami jest wieprzowina, wołowina i dziczyzna.

Ze skrzyżowanie ogiera osła i klaczy konia rodzi się muł, natomiast oślicy i ogiera konia – osłomuł.

Bardzo długa obecność osła przy człowieku znalazła swoje odzwierciedlenie również w literaturze, gdzie stał się wdzięcznym bohaterem bajek, książek czy powiedzeń.

Owca olkuska łac. Ovis aries

GATUNEK RODZIMY

Jest to jedna z polskich ras owcy domowej. Pogłowie powstało w oparciu o materiał hodowlany przywieziony z Kaszub na tereny dawnego powiatu olkuskiego. Sprowadzone początkowo owce pomorskie oraz ich mieszańce ze świniarką uszlachetniano trykami fryzyjskimi i w mniejszym stopniu holsztyńskimi. Po wojnie ocalała populacja rozmnażana była bez udziału ras zewnętrznych, a w latach pięćdziesiątych wprowadzono do krzyżowania tryki rasy kent.

W końcu lat 80. pogarszająca się sytuacja w rolnictwie oraz drastyczny spadek opłacalności produkcji owczarskiej wpłynęły za poważne zagrożenie istnienia rasy. Nieliczne już owce rasy olkuskiej zebrano w stadzie należącym do Katedry Rozrodu Zwierząt Akademii Rolniczej w Krakowie, a następnie do innych ośrodków hodowlanych w kraju.

Masa ciała powinna wynosić minimum: tryki 45 kg, maciorki 40 kg.

Owca wrzosówka łac. Ovis aries

GATUNEK RODZIMY

Wrzosówka jest owcą, która pochodzi bezpośrednio od muflona. Jest jedną z najstarszych polskich ras owiec, której początki sięgają XVIII wieku (tereny północno-wschodnie). W przedwojennej Polsce było ich jeszcze 1,5 miliona, łącznie z mieszańcami, natomiast w 1955 roku trzymano już tylko 120 tysięcy sztuk. Spowodowane było to pojawieniem się ras większych i wydajniejszych, z powodu czego w 1970 roku zostało zaledwie 500 sztuk owiec tej rasy. Zdecydowano się wówczas rozpocząć ratowanie rasy. Z pozostałych osobników zebrano stado, które połączono z osobnikami z Instytutu Zootechniki w Balicach składające się z 160 owiec i 27 tryków. Następnie umieszczono je w gospodarstwie Instytutu w Czechnicy pod Wrocławiem, gdzie do 1990 roku udało się odchować 2037 matek. Później nastąpiło niestety załamanie hodowli, podobnie jak rynku owczarskiego, i w 1994 roku było już tylko 910 owiec. Według danych z 2005 roku liczba wrzosówek wynosi 1838 sztuk.

Samce (tryki) posiadają rogi szeroko rozstawione i skręcone podobnie jak u muflona, natomiast samice (maciorki) nie mają ich w ogóle lub wyrastają im niewielkie, zaledwie kilkucentymetrowe różki. Wrzosówki są drobne, mają cienkie kości i wysokie nogi. U rasy tej obserwuje się charakterystyczne zmiany ubarwienia. Młode owieczki są koloru czarnego, ale z biegiem czasu jaśnieją. W wieku 3-6 miesięcy biały włos puchowy przerasta czarną okrywę zwaną rdzeniową i siwieją. Dorosłe owce pokryte są wełną dwuwarstwową. Posiadają ciemne włosy na nogach, głowie i ogonie, reszta umaszczenia jest popielata. Strzyżenie przeprowadza się jeden lub dwa razy do roku. Wełna wykorzystywana jest najczęściej w rękodzielnictwie. Większą wartość ma skóra tych owiec, ponieważ jest lekka i pokryta bardzo gęstym włosem. Mięso ma doskonały smak przypominający sarninę. Bardzo dobrze sprawdzają się również w gospodarstwach agroturystycznych, obok walorów estetycznych, są bardzo towarzyskie, użytkuje się je również jako żywe kosiarki. Przejawiają dużą odporność na choroby i są mało wymagające w żywieniu. Ciąża u wrzosówek trwa 5 miesięcy, a ponad 70% to porody bliźniacze. Jagnięta są bardzo żywotne i odporne na warunki atmosferyczne, zaraz po wylizaniu potrafią bardzo szybko wstać i pobrać pierwszy pokarm (siarę). Należy chronić je przed wilgocią, deszczem i dużym wiatrem, natomiast mróz i śnieg nie są im straszne. Matki charakteryzuje duża opiekuńczość. Dojrzałość płciową osiągają już w 6-7 miesiącu życia. Pełny rozwój następuje w wieku 2 lat. Ciekawostką jest, że u wrzosówek porody mogą przypadać w każdej porze roku, ale najlepsze wyniki osiąga się kryjąc je od sierpnia do listopada. Potomstwo wydają zwykle dwa razy w roku. Samce osiągają wagę w przedziale 45-55 kg, samice 35-42 kg.

Perlica zwyczajna łac. Numida meleagris

Perlice, nazywane zwyczajowo perliczkami, pochodzą z Afryki. Obecnie zamieszkują Afrykę i Półwysep Arabski, natomiast introdukowane zostały na Madagaskarze, Karaibach, Australii i Nowej Zelandii. Ptaki żyjące w naturze wyróżniają się bardzo dobrym przystosowaniem do trudnych warunków środowiskowych, potrafią z powodzeniem przetrwać okresowy brak wody. Występują na terenach przypominających sawannę, porośniętą krzewami i pojedynczymi drzewami oraz obszary rolne z poprzecinanymi kępami krzewów i drzew. Poza okresem lęgowym żyją w stadach liczących nawet 25 osobników. Noc spędzają, podobnie jak bażanty, na drzewach. Obecnie populacja perlic żyjących w naturze jest stabilna.

Udomowione zostały około 2000 lat temu i nadal występują u nich cechy ptaków dziko żyjących. Latają słabo i niechętnie, ale za to są dobrymi biegaczami, w ciągu jednego dnia potrafią przebyć około 5 km. Do hodowli trafiły ze względu na ładne upierzenie, co doceniają hodowcy ptaków ozdobnych, bardzo dobrej jakość mięso oraz smaczne jaja. Chociaż u ptaków tych nieśność, która trwa przez 6-8 miesięcy, nie jest duża i wynosi 70-140 sztuk, proces ten utrzymuje się nawet do 7 lat. Pierwsze jajka składają dopiero w wieku 28-42 tygodni. Często trzymane są w gospodarstwach przydomowych i agroturystycznych. Wśród perlic występuje kilka odmian różniących się barwą upierzenia. Najczęściej występującymi są białe, perłowe oraz ciemnoszare z białymi plamkami, czyli takie jak u dziko żyjących ptaków. Zdarzają się również mutacje niebieskie, brązowe, czarne oraz żółte. Dorosły samiec waży około 1,5 kg, samica niewiele mniej – 1,2 kg. Samca możemy odróżnić po większym hełmie kostnym wyrastającym na czubku głowy. Dziko żyjące ptaki w okresie lęgowym dobierają się w pary, u odmiany udomowionej jeden samiec poradzi sobie z kilkunastoma kurami. Samice składają od 10-20 jaj i wysiadują je przez okres 26-28 dni. Młode dojrzałość płciową osiągają już w pierwszym roku życia. W naturalnym środowisku odżywiają się nasionami, pędami, owocami oraz bezkręgowcami (owady, pajęczaki, ślimaki). Są to ptaki bardzo płochliwe, natychmiast reagują, gdy w ich otoczeniu pojawia się nieznany bodziec, czy zbliżający się drapieżnik. Objawia się to głośnym skrzeczeniem, którym alarmują całą okolicę. Na wolności dożywają 10-12 lat.

Świnia maskowa łac. Sus scrofa domestica

Świnia maskowa wyhodowana została w Chinach, a dokładnie w części południowo-wschodniej, niedaleko Jeziora Taj, wokół którego powstało kilka odmian różniących się wyglądem. W tego względu nazywana jest również świnią Tajhu co w języku chińskim znaczy dosłownie Jezioro Taj. Nazywana jest także Meishan, ponieważ najpopularniejszą w Europie odmianą jest ta pochodząca z regionu Meishan. Uznana została za najstarszą rasę świni domowej na świecie, w niezmienionej formie liczy 400 lat, pochodzi od dzika azjatyckiego. Świnie maskowe charakteryzuje ciemne ubarwienie, które stanowi ochronę przed promieniowaniem UV, zwisające długie uszy, duża głowa oraz silnie pofałdowana skóra na pysku. Jest to gatunek o nieprzeciętnej urodzie i inteligencji spośród trzody chlewnej, wzbudzając duże i pozytywne emocje wśród zwiedzających. Bardzo przywiązują się do opiekuna, są bardzo łagodne i stanowią idealne towarzystwo dla dzieci. Zyskuje coraz większe grono sympatyków, trzymana bywa jako zwierzę domowe w wielu miejscach na świecie. Ciekawostką jest fakt, że reagują na ludzki głos, dlatego można je nauczyć niektórych zachowań. Jest jedną z najplenniejszych ras, w jednym miocie potrafi mieć nawet 18 prosiąt. Dojrzałość płciową osiągają już w 3 miesiącu życia, a ciąża trwa 115 dni. Masa dorosłych osobników waha się od 50 do 100 kg, natomiast wysokość w kłębie wynosi około 57 cm. Odżywiają się praktycznie wszystkim: jęczmieniem, otrębami ryżowymi, odpadkami kuchennymi, trawami, chwastami, wodorostami i roślinnością bagienną. W Europie najczęściej karmione są śrutem jęczmiennym, trawami, chwastami czy specjalnie przygotowanym granulatem. W mniejszych ilościach można podawać również buraki, parowane ziemniaki, warzywa, owoce, odpady spożywcze i kiszonki, jednak przez taki pokarm świnie te łatwo się zatuczają.

Zielononóżka kuropatwiana łac. Gallus gallus domesticus

GATUNEK RODZIMY

Jest to polska rasa kur w typie ogólnoużytkowym, która została wyhodowana na przełomie XIX i XX wieku. Jednolity wzorzec rasy ustalono podczas pierwszego zjazdu Koła Hodowców Zielononóżek w 1921 roku. Nazwa pochodzi od oliwkowego koloru nóg tych ptaków. Zwana jest również kurą galicyjską lub polską. W czasach zaborów gospodarz trzymający zielononóżki wyrażał w ten sposób swój patriotyzm. W latach 60-tych ubiegłego wieku stanowiła około 30% pogłowia drobiu w Polsce. Później zaprzestano hodowli ze względu na spopularyzowanie ferm wielkostadnych, bez wybiegu, do których zielononóżki nie były przystosowane. Zostawiono około 1000 sztuk w tzw. hodowli zachowawczej. Zielononóżki nie mają wysokich wymagań hodowlanych i bardzo dobrze czują się na świeżym powietrzu. Charakteryzują się przede wszystkim dużą nieśnością (150-180 jaj rocznie) i smacznym mięsem, przy jednocześnie niewielkich wymaganiach pokarmowych oraz przy dużej samodzielności w wyszukiwaniu pokarmu, bardzo dużą odpornością na choroby i niskie temperatury. Od kilku lat przeżywa renesans, stała się bardzo popularną rasą w chowie wolnowybiegowym i gospodarstwach agroturystycznych. Wielką zaletą jaj znoszonych przez zielononóżki są wysokie wartości odżywcze oraz o 30% niższa zawartość cholesterolu w porównaniu do jaj kur innych ras. Należy pamiętać, że nie nadaje się do chowu masowego, ponieważ w stadach większych niż 50 sztuk może dochodzić między kurami do kanibalizmu i wydziobywania piór (pterofagia). Najlepszym pokarmem dla tych kur są młode zielonki z koniczyny, pokrzywy czy lucerny, ale również buraki pastewne, cukrowe, marchew, parowane ziemniaki, ziarna zbóż, kukurydzy, śrut z owsa, otręby pszenne czy specjalny granulat dla drobiu. Koguty ważą 2,2-2,7 kg, natomiast kury 1,8-2,3 kg. Dojrzałość płciową osiągają już w wieku sześciu miesięcy, od tego czasu zaczynają się nieść.

Dimetrodon angelensis, 1877

Dimetrodon

WIEK: środkowy perm, 280-265 milionów lat temu

ROZMIAR I WAGA: długość do 3 m, waga około 150 kg

WYSTĘPOWANIE: Teksas, Oklahoma, Nowy Meksyk (USA)

POŻYWIENIE: mięsnożerny

ŚRODOWISKO: obszary błotne Ameryki Północnej

OPIS

Dimetrodon – dosłownie „dwurozmiarowe zęby”. Tak naprawdę nie należy do dinozaurów! Zaliczany jest do synapsydów, wcześniej nazywanych gadami ssakokształtnymi. Żył w permie (280 – 265 mln lat temu), czyli jeszcze przed erą mezozoiczną. Obszar jego występowania to północna część superkontynentu (Pangea), a większość szczątków została odkryta na terenie USA (Teksas, Oklahoma). Długość ciała wynosiła ok. 3 m, natomiast masa ciała nie przekraczała 150 kg (choć żył Dimetrodon teutonis o masie ciała 24 kg!). Cechą charakterystyczną dimetrodona jest jego grzbiet, a właściwie „żagiel”, który zbudowany był z niezwykle długich wyrostków kręgowych, które pokrywała dobrze ukrwiona skóra. Prawdopodobnie element ten służył do termoregulacji, choć mógł również pełnić ważną rolę w komunikacji wewnątrzgatunkowej. Dimetrodon posiadał zróżnicowane uzębienie. Przednie zęby były większe od tych umiejscowionych w tylnej części szczęk. Uzębienie takie wskazywało na mięsożerność i było na tyle ważną cechą budowy, iż pozwalało na nadanie mu nazwy „dimetrodon”. Kończyny dimetrodona były rozstawione na boki, jak u współczesnych gadów, co mogło utrudniać mu pogoń za ofiarą, a zatem dimetrodon częściej mógł atakować z zaskoczenia.

Carnotaurus, 1985

Karnotaur

WIEK: późna kreda, 71,5-64 milionów lat temu

ROZMIAR I WAGA: długość 8,5 m, waga 1500 kg

WYSTĘPOWANIE: Argentyna, pas zachodnio-południowy Ameryki Południowej

POŻYWIENIE: mięsnożerny

ŚRODOWISKO: obszary leśne, równiny

OPIS

Karnotaur (Carnotaurus) – dosłownie „mięsożerny byk”. Dinozaur z późnej kredy (72 – 69 mln lat temu), którego dobrze zachowany szkielet został znaleziony w 1984 r. przez ekspedycję José Bonaparte na terenie dzisiejszej Argentyny. Do tej pory opisano jeden gatunek karnotaura: Carnotaurus sastrei. Jest to jeden z najlepiej poznanych dinozaurów Ameryki Południowej. Gatunkowa część nazwy pochodzi od właściciela rancza (Angela Sastre’a), na którym znaleziono szczątki dinozaura. Masa ciała oscylowała wokół 1,5 tony, a długość ciała dochodziła do 10 m. Podobnie do innych mięsożerców, posiadał silnie umięśnioną szyję, na której opierała się sporych rozmiarów głowa. Jako jedyny mięsożerca posiadał rogi nad oczami zbudowane z kości czołowej. Być może używał ich do walk międzygatunkowych (pochłaniały siłę uderzeniową), podczas których rzadko dochodziło do uszkodzeń oczu, gdyż były one stosunkowo małe i głęboko osadzone. Poruszał się na dwóch smukłych dolnych kończynach, natomiast górne kończyny były szczątkowe. Dobra adaptacja do biegu mogła być przydatna w polowaniu. Krótkie kończyny górne zakończone były czterema palcami, które nie poruszały się względem siebie, ponieważ były połączone ze sobą na stałe. Tylko dwa środkowe palce były utworzone z paliczków. Pierwszy i czwarty palec składał się z jednej kości. Być może palec pierwszy tworzył zewnętrzną ostrogę. Prawdopodobny jest także brak pazurów na kończynach górnych. Podczas wykopalisk zostały odkryte również odciski skóry karnotaura, stąd też dosyć dobrze poznana jej łuskowata budowa.

Iguanodon

Iguanodon

WIEK: jura środkowa, 126-125 milionów lat temu

ROZMIAR I WAGA: długość 13 m, waga około 3000 kg

WYSTĘPOWANIE: Europa, Azja, Ameryka Północna

POŻYWIENIE: roślinożerny

OPIS

Iguanodon – dosłownie „ząb iguany” (legwana). Obecnie klasyfikacja wyróżnia jeden gatunek: Iguanodon bernissartensis, który występował na terenie dzisiejszej Europy, Azji oraz Ameryki Północnej 126 – 125 mln lat temu (wczesna kreda). Nazwany został przez geologa Gideona Mantella w 1825 roku ze względu na budowę zębów, które przypominały zęby iguany (legwana), tylko były większe. W żuchwie posiadał mniej zębów niż w szczękach, a to dlatego, że zęby w żuchwie były szersze. Podczas żucia iguanodon ścierał swoje zęby, jednak były one zastępowane przez nowe i nie groziło mu starcie zębów ze starości. Mógł rozcierać pokarm roślinny przez całe życie z podobną efektywnością. Iguanodon był roślinożerny, a zatem stanowił cel dla mięsożerców. Nie był jednak łatwym celem, ponieważ był masywnych rozmiarów (3 tony masy ciała oraz ok. 10 m długości). Dodatkowo do obrony posiadał kolec na kciuku, który początkowo umieszczany był na jego nosie i dopiero późniejsze odkrycia paleontologiczne pokazały prawdziwe położenie kolca. Reszta palców pomocna była podczas żerowania. Poruszał się na dwóch lub czterech kończynach, przy czym kończyny przednie były o ¼ krótsze od kończyn tylnych. Raczej nie był przystosowany do biegania. Osobniki starsze częściej poruszały się na czterech kończynach, natomiast młode iguanodony raczej były dwunożne.

Brachiosaurus

Brachiozaur

WIEK: późna jura

ROZMIAR I WAGA: długość 22-27 m, waga do 80 ton

WYSTĘPOWANIE: Ameryka Północna (Kolorado, Utah, Wyoming), Afryka (Algieria, Tanzania)

POŻYWIENIE: roślinożerny

ŚRODOWISKO: obszary leśne

OPIS

Brachiozaur (Brachiosaurus) – dosłownie „ramienny jaszczur”. Roślinożerny gigantyczny zauropod z późnej jury, który występował w Ameryce Północnej i być może również w Afryce. Jego masa ciała mogła dochodzić do 80 ton, choć zdarzały się też takie brachiozaury, które ważyły ok. 30 ton. Wysokość, jaką osiągał to ok. 13 metrów, natomiast długość mieściła się w zakresie od 22 do 27 metrów. Poruszał się na czterech kończynach, jednak nie były one jednakowej długości. Przednie łapy miał dłuższe, przez co wydawał się jeszcze wyższy (stąd też pochodzi jest nazwa rodzajowa). Kość udowa brachiozaura ważyła ok. 100 kg i mierzyła 2 m. W późnej jurze roślinność była na tyle bujna, że taki gigant mógł do woli pochłaniać pokarm, a musiał pożerać ogromne ilości pokarmu, aby wytworzyć energię do utrzymania się przy życiu. Prawdopodobnie w trawieniu pokarmu roślinnego pomagały gastrolity (kamienie), które brachiozaury połykały i ocierając się o siebie w ich żołądku, rozcierały twardy pokarm. Szkielet brachiozaura prezentowany w Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie jest największym szkieletem dinozaura na świecie.

Mamenchisaurus, 1952

Mamenchizaur

WIEK: jura oraz wczesna kreda 160-144 milionów lat temu

ROZMIAR I WAGA: długość do 25 metrów, dorosły osobnik od 40 do 50 ton

WYSTĘPOWANIE: Chiny oraz Indonezja

POŻYWIENIE: roślinożerny

ŚRODOWISKO: jeziora, rzeki, równiny

OPIS

Mamenchizaur (Mamenchisaurus)– dosłownie „jaszczur znad potoku Mamen”. Nazwa rodzajowa odwołuje się do miejsca, w którym zostały odnalezione pierwsze szczątki mamenchizaura w 1954 r., podczas budowy przeprawy przez rzekę, niedaleko Yibin w Chinach (Mamingxi, który przez pomyłkę został zapisany jako Mamenxi). Pierwszy opisany gatunek z rodzaju Mamenchizaur został nazwany Mamenchisaurus constructus i miał 13 m długości. Pozostałe gatunki (w sumie jest ich 7) z rodzaju mamenchizaur o imponujących rozmiarach ok. 25 m długości (rekord ok. 35 m) oraz ważące od 40 do 50 ton żyły od późnej jury do wczesnej kredy ( 160 – 144 mln lat temu) w Azji (na terenie dzisiejszych Chin i Tajlandii). Cechą charakterystyczną była długa szyja, osiągająca nawet 15 m długości. Pojedyncze żebro również nie było małe, ponieważ mogło nawet mierzyć 3,5 m. Pokarmem mamenchizaura były twarde części roślin, na co wskazują bardzo mocne zęby.

Diplodocus, 1877

Diplodok

WIEK: późna jura 150-147 milionów lat temu

ROZMIAR I WAGA: długość do 35 m, dorosły osobnik od 10 do 16 ton

WYSTĘPOWANIE: Ameryka Północna (część zachodnia)

POŻYWIENIE: roślinożerny

ŚRODOWISKO: jeziora, rzeki i równiny

OPIS

Diplodok (Diplodocus) – dosłownie „podwójna belka”. Jeden z największych dinozaurów roślinożernych, żyjących w późnej jurze (150 – 147 mln lat temu) na zachodzie Ameryki Północnej. Panujący klimat pozwalał na dorastanie do gigantycznych rozmiarów w świecie zwierząt. Diplodok osiągał długość ciała do 35 m i ważył nawet do 50 ton (najczęściej 10 – 16 ton). Poruszał się bardzo powoli na czterech masywnych nogach (kolumnowych), z czego przednie były krótsze od tylnych. Posiadał długą szyję, która umożliwiała mu pobieranie pokarmu z najwyższych drzew, a dla równowagi miał ogromny ogon z dwubelkowymi szewronami (kostny wyrostek kręgów ogonowych). Od tych struktur pochodzi jego nazwa rodzajowa. Ogona mógł również używać do wydawania dźwięków bicza (odstraszanie) albo jako aktywny element obronny. Na szczycie długiej szyi znajdowała się nieproporcjonalnie mała głowa z czaszką o niewielkiej puszcze mózgowej. Zęby obecne były jedynie w przedniej części szczęk. Początkowo sądzono, że Diplodok żył w wodzie, gdyż posiadał specyficznie umiejscowione nozdrza na szczycie czaszki. Później jednak badania wykazały, że tak wielkie zwierzę nie mogłoby oddychać z ciałem zanurzonym pod wodą, gdyż woda wywierałaby zbyt duże ciśnienie na klatkę piersiową i nie mógłby nabierać powietrza podczas wdechu.

Mastodonsaurus, 1852

Mastodonzaur

WIEK: 225-230 mln lat temu

ROZMIAR I WAGA: długość 6 m, około 900 kg

WYSTĘPOWANIE: cały obszar Europy

POŻYWIENIE: mięsożerny

ŚRODOWISKO: rzeki, tereny bagienne, równiny

OPIS

Mastodonzaur (Mastodonsaurus) – dosłownie „brodawkowaty ząb jaszczura”. Jeden z najstarszych wymarłych płazów tarczogłowych. Został tak nazwany, gdyż początkowo paleontolodzy zakwalifikowali go do grupy krokodyli, ponieważ posiadał podobnie jak one kostne guzki w skórze. Żył w triasie od 235 do 230 mln lat temu na terenie obecnej Europy. Długość jego ciała dochodziła do 6 m, z czego 20-25% stanowiła głowa w trójkątnym kształcie. Ogon zaś był nieproporcjonalnie krótki. Masa ciała mogła dochodzić do jednej tony. Cechą charakterystyczną mastodonzaura były dwa duże kły rosnące w przedniej części w dolnej szczęce (żuchwie), które wystawały przez otwory w górnej części paszczy kiedy ta była zamknięta. Budowa ciała mastodonzaura (w tym jego proporcje) świadczą o wodnym środowisku życia, które preferował ten gad. Prawdopodobnie rzeki, jeziora oraz tereny bagienne były jedynym siedliskiem, w którym przebywał, gdyż jego ciężka głowa przeszkadzałaby mu w poruszaniu się po lądzie. Być może wychodził jednak na ląd, ale było to rzadkością, np. w przypadku wysychania zbiornika wodnego i poszukiwania nowego. W bogatych w zwierzęta wodach mógł polować do woli, a na lądzie przy takiej budowie ciała byłoby to trudniejsze.

Triceratops Horridus Marsh, 1889

Triceratops

WIEK: późna kreda (mastrycht), 70,6-66,5 milionów lat temu

ROZMIAR I WAGA: długość 9 m, waga 6000 kg

WYSTĘPOWANIE: Wyoming, Montana, Południowa Dakota (USA)

POŻYWIENIE: roślinożerny

ŚRODOWISKO: obszary leśne Ameryki Północnej

OPIS

Triceratops – dosłownie „trójrożna twarz”. Żył w tym samym czasie i miejscu, w którym pojawiał się Tyranozaur rex (68 – 65,5, mln lat temu, Ameryka Północna). Jego charakterystyczna kostna kryza wokół szyi oraz trzy rogi na głowie sprawiły, że bardzo przypominał dzisiejszego nosorożca, co przyczyniło się do jego sławy. Sposób poruszania się również przypominał chód nosorożca. Cztery masywne nogi pozwalały na powolne przemieszczanie się w poszukiwaniu pożywienia. Żywił się twardą roślinnością, gdyż jego pysk, zakończony bezzębnym dziobem, pozwalał kruszyć nawet najtwardsze nasiona. Dwa długie rogi (ok. 1 m) sterczące znad oczodołów oraz jeden róg krótszy rosnący na nosie prawdopodobnie stanowiły elementy obronne wraz z twardą kryzą osłaniającą szyję. Jednak coraz częściej pojawiają się informację jakoby rogi i kryza miały charakter identyfikacyjny podczas godów oraz prezentowania dominacji w stadzie. Być może były one silnie ukrwione i pełniły funkcje podobne jak u dzisiejszych chrząszczy czy kopytnych. Rozmiary ciała triceratopsa były dość imponujące: 6 tonowa masa ciała przy 9 metrach długości.

Vulkanodon karibaenis Raath, 1972

Wulkanodon

WIEK: wczesna jura – 200 milionów lat temu

ROZMIAR I WAGA: do 8 m, waga około 1000 kg

WYSTĘPOWANIE: zachodnia część Ameryki Północnej

POŻYWIENIE: roślinożerny

ŚRODOWISKO: obszary rzeczne, nizinne

OPIS

Wulkanodon (Vulcanodon) – dosłownie „wulkaniczny ząb”. Gatunek ten opisano na podstawie znaleziska z pogranicza Zambii oraz Zimbabwe, gdzie w kanionie między warstwami skał wulkanicznych odkryto szkielet czworonożnego gada. Obok szczątków wulkanodona odnaleziono zęby dużego dinozaura, który prawdopodobnie pożywiał się ciałem Vulcanodona karibaensis. Nazwa gatunkowa jedynego przedstawiciela rodzaju wulkanodon pochodzi od nazwy jeziora Kariba (utworzone przez człowieka w miejscu kanionu wyrzeźbionego przez rzekę Zambezi), gdzie odnaleziono szkielet. Wulkanodon należy do mniejszych roślinożerców, gdyż jego masa ciała to zaledwie 1 tona przy 8 m długości ciała. Poruszał się powoli na czterech masywnych nogach ze skróconymi pazurami. Posiadał małą głowę na wydłużonej szyi i sterczący do tyłu ogon. Dinozaur ten żył ok. 200 mln lat temu (wczesna jura) na terenie dzisiejszej Afryki. Inne zauropody z rodziny wulkanodonów mieszkały na terenach północnych naszej planety (dzisiejsza Europa, Azja, Ameryka Północna). Wulkanodon wśród innych zauropodów był najstarszy, najmłodsze zaś przetrwały aż do wielkiego wymierania kredowego.

Kentrosaurus, 1904

Kentrozaur

WIEK: późna jura, 155 milionów lat temu

ROZMIAR I WAGA: długość 5 m, około 1000 kg

WYSTĘPOWANIE: Afryka wschodnia

POŻYWIENIE: roślinożerny

ŚRODOWISKO: równiny

OPIS

Kentrozaur (Kentrosaurus) – dosłownie „kolczasty jaszczur”. Należy do rodziny stegozaurów, czyli dinozaurów roślinożernych posiadających kolce i płyty na grzbiecie i ogonie. Stegozaury pojawiły się w jurze i tylko nieliczne przetrwały do kredy. Kentrozaury najliczniej występowały w późnej jurze (ok. 155 mln lat temu). Pierwsze szczątki tego dinozaura zostały odnalezione na terenie Tanzanii na początku XX wieku. Obszar, na którym żył to równiny we wschodniej części Afryki, choć w Polsce również odnalezione jego tropy. Trzy znane dziś gatunki kentrozaura zostały opisane w początkach XX wieku. Kentrozaury, jak cała rodzina stegozaurów, posiadały małą głowę, dość nisko umiejscowioną na dłuższej szyi, co pomagało im sięgać do niewysokiej roślinności. Dodatkowo przednie kończyny były krótsze od tylnych. Cechą charakterystyczną kentrozaura były dwa rzędy kolców występujące na grzbiecie (na wysokości łopatek) oraz na ogonie. Służyły mu do obrony przed drapieżnikami. Oprócz kolców na grzbiecie występowały także płyty kostne w kształcie trójkąta. Prawdopodobnie służyły one do termoregulacji, która możliwa była dzięki silnie unaczynionej skórze, pokrywającej płyty. Masa ciała kentrozaura nie przekraczała 1 tony. Osiągały one 5 m długości ciała, a zatem można je zaliczyć do jednych z mniejszych dinozaurów roślinożernych. Podczas żerowania dosięgały do roślinności na 1,7 m wysokości, nadal stojąc na czterech kończynach.

Parasaurolophus

Parazaurolof

WIEK: późna kreda 80-65 milionów lat temu

ROZMIAR I WAGA: długość 10 m, waga około 3000 kg

WYSTĘPOWANIE: Kanada, Nowy Meksyk, Utha, Kolorado (USA)

POŻYWIENIE: roślinożerny

ŚRODOWISKO: tereny nizinne, w głównej mierze lasy

OPIS

Parazaurolof (Parasaurolophus) – dosłownie „prawie jaszczurzy grzebień”. Roślinożerny dinozaur kaczodzioby (hadrozaur), który żył w późnej kredzie (76,5 – 73 mln lat temu) na terenach Ameryki Północnej. Osiągał ok. 10 m długości oraz masę ciała ok. 3 ton. Poruszał się na dwóch lub czterech kończynach. Prawdopodobnie żerował na czterech łapach, lecz przemieszczał się tylko na dwóch. Cechą wyróżniającą go od innych dinozaurów był grzebień na głowie, osiągający długość ok. 1 m. Wyrostek ten był pusty w środku, co ułatwiało dźwiganie takiego wytworu na głowie. Pusta przestrzeń utworzona była przez kanaliki, które łączyły się z nozdrzami. Być może grzebień służył jako komora rezonansowa, podczas nawoływań w okresie godowym, do termoregulacji, a także był pomocny w rozpoznawaniu osobników i płci wewnątrz gatunku. Gdy parazaurolof podnosił głowę, grzebień wpasowywał się w zagłębienie na grzbiecie, tuż za szyją. Wysokość do jakiej dosięgał podczas żerowania wynosiła 4 m. Prawdopodobnie parazaurolof zrywał pokarm przednią częścią paszczy (dziobem), a potem mógł przechowywać pożywienie w narządach odpowiadających policzkom, po czym wykonywał ruchy szczękami, które przypominały żucie.

Tyrannosaurus Rex (T-Rex), 1892

Tyranozaur

WIEK: późny mastrycht, 68,5-65,5 milionów lat temu

ROZMIAR I WAGA: długość 12,5-13 m, waga około 6000 kg

WYSTĘPOWANIE: zachodnia część Ameryki Północnej

POŻYWIENIE: mięsożerny

ŚRODOWISKO: obszary leśne, nizinne

OPIS

Tyranozaur (Tyrannosaurus) – dosłownie „król jaszczurów”. Jest to jeden z największych mięsożernych dinozaurów z rodzaju teropodów („stopy bestii”). Jedynym przedstawicielem rodzaju tyranozaur jest najsłynniejszy na świecie Tyrannosaurus rex. Żył w Ameryce Północnej pod koniec kredy od 68,5 do 65,5 mln lat temu i wymarł wraz z innymi dinozaurami podczas wielkiego wymierania kredowego. Poruszał się na dwóch masywnych nogach, a przednie kończyny miał zredukowane do krótkich łap z dwoma palcami z pazurami oraz jednym palcem szczątkowym. Do dziś nie ma pewności, w jakim celu przednie kończyny były używane. Głowa tyranozaura była ogromna, jednak nie stanowiła aż tak wielkiego ciężaru, jaki można sobie wyobrażać, gdyż w czaszce znajdowały się owalne otwory blisko oczodołów, zmniejszając w ten sposób masę samej czaszki. Szyja tyranozaura była mocno umięśniona, ale krótka. Zęby posiadały bruzdy poprzeczne ułatwiające chwytanie kawałków mięsa. W przeciwieństwie do ssaków, tyranozaury wymieniały zęby przez całe swoje życie, a zatem zawsze mogły w pełni korzystać z mocnego nacisku szczęk. Największy odnaleziony ząb miał ponad 30 cm długości (wraz z korzeniem). Szyja miała ogromne znaczenie podczas rozszarpywania ofiar, gdyż tyranozaur przygryzał fragment ciała innego dinozaura, a następnie odrywał fragment mocnym szarpnięciem całej głowy. Do utrzymania równowagi ciała służył ogon, często sterczący prosto do tyłu. Masa ciała tyranozaura osiągała wartość 6 ton, przy 13 m długości ciała. Szkielet tyranozaura posiadał liczne kości puste w środku, co nie pozbawiało go wytrzymałości, ale znacznie redukowało ciężar ciała i pozwalało na szybsze poruszanie się, np. za ofiarą. Najbardziej kompletny okaz szkieletu tyranozaura znajduje się w Muzeum Historii Naturalnej w Chicago i nosi nazwę „Sue”. Tyranozaur rex jest również nazywany T. rexem (często z błędnym zapisem: T-Rex). Dinozaur ten robi także karierę filmową, występował w takich filmach jak: Park Jurajski, Toy Story, Noc w Muzeum.